یک نعمت خداوندی برای کشورم ایران: فک خزری

من کارشناس محیط زیست یا علوم مربوط به جانوران دریایی نیستم افزون بر این در این زمینه هیچگونه  تخصصی هم ندارم، بنده تنها یک دانشجوی ساده باستان شناسی هستم که علاوه بر میراث فرهنگی به همان اندازه به میراث طبیعی و خدا دادی [در خشکی و دریا] سرزمینم  ایران عشق می‌ورزم و به آن‌ها احترام می‌گذارم. همانگونه که من به عنوان یک دانشجوی باستان‌شناسی حافظ میراث فرهنگی در سراسر دنیا هستم حافظ میراث طبیعی هم نیز هستم و خواهم بود. چندی است به خاطر رسالۀ کارشناسی‌ارشد که موضوع آن مربوط به میراث فرهنگی‌ دریایی کرانه های جنوبی دریای مازندارن‌ می باشد به مقاله ها و کتاب هایی که پژوهشگران مختلف در این زمینه به رشته تحریر در‌آورده اند سرک می‌کشم و روز به روز به این کرانه های زرخیز بیش از پیش جذب می‌شوم، گویی میراث فرهنگی و طبیعی این خطه از سرزمینم قمستی از وجود من است، اما در این میان محیط‌ زیست کرانه‌های شمالی کشورم که پیش‌تر ‌کمتر نسبت به آن شناخت داشتم بیش از همه من را به سمت خود کشانده!!! یکی از ربایندگان ذهن من در این زمینه حیوان فوق العاده دوست داشتنی و جذابی بنام فک خزری می باشد؛

او علاوه بر ویژگی های منحصربفردش جایگاه ویژه‌ای را در فرهنگ به خود اختصاص داده که برای مثال می توانیم: به اعتقادات مردمان حاشیه دریا مخصوصاً ساکنین نواحی اسکاندیناوی و اسکیمو ها اشاره کنیم  همچنین شاید بتوان آن را با نقشمایه های باند I دروازه ی بالاوات که در عراق به دست آمده و مربوط به شاه آشوری، شلمنصر سوم است مقایسه کرد [تصویر،1].

دروازه بالاوات 

فک خزری تنها پستاندار بومی دریای مازندران می باشد که از جمعیت کنونی آن ها آمار دقیقی در دست نیست اما آنچه مسلم است تعداد این جانور به دلایل مختلفی پیوسته روند نزولی داشته و به طرز چشم گیری در حال کاهش است [برای اطلاعات بیشتر کلیک کنید] طبق برآورد دو محقق روسی در ابتدای قرن بیستم میلادی حدود یک میلیون فک در آب های دریای مازندران وجود داشته است.‌هم اکنون تعداد آن ها را در حدود 100 هزار عدد تخمین زده می شود.فک‌ها از راسته‌گوشت خواران هستند و همچون سایر پستاندران با شش تنفس می‌کنند این جانوران در هنگام تولد وزنی معادل 4 تا5 کیلوگرم و طولی معادل 65 سانتی‌متر دارند. نوزادان تازه متولد شده که دارای موهای نرم و کرکداری به رنگ سفید هستند، 3 تا5 هفته از شیر غنی مادر تغذیه می‌کنند تا وزنی 2 تا3 برابر وزن اولیه خود پیدا می کنند.تغذیه از شیر مادر منجر به ایجاد لایه‌ای از چربی در زیر پوست نوزادان شده که از آن‌ها در مقابل سرما حفاظت می‌کند. فک‌های بالغ در حدود1،1 تا1،4 متر طول و 50 تا 70 کیلوگرم وزن پیدا می کنند و حداکثر سن فک ها در ماده ها و نرها به ترتیب 29 و26 سال است اما فک‌ها می‌توانند تا 50 سال نیز عمر کنند.

تمامی سطح بدن فک ها از موهای نسبتاً کوتاهی پوشیده شده است که سبب گرم شدن بدن آن‌ها می شود. رنگ موها برحسب سن و فصل متغییر و اغلب به رنگ خاکستری متمایل به آبی یا قهوه‌ای است. بر روی رنگ زمینه بدن، لکه های تیرۀ خاکستری قهوه‌ای وجود دارد؛ این لکه‌ها در پشت بدن بیشتر و بزرگتر است. رنگ بدن فک‌ها باعث استتار و دور ماندن از دید ماهیانی می‌شود که در سطحی بالاتر و یا پایین تر از فک‌ها در حال شنا هستند. این امر به فک‌ها امکان نزدیک شدن به ماهیان و شکار آن‌ها را می‌دهد. تراکم و پراکنش این جانوران بسته به فصول و مراحل مختلف زندگیشان در دریای مازندران متفاوت است. بدین ترتیب که گروهی از این موجودات با شروع فصل سرما از قسمت‌های جنوبی به مناطق شمالی که پوشیده از یخ است جهت جفت گیری و تولید مثل مهاجرت می‌کنند. دوره بارداری فک ها 11ماه می‌باشد افزون بر این جانوران پس از سپری شدن دوران تولید مثل مجدداً با شروع فصل بهار به قسمت های میانی دریای مازندران مهاجرت می‌کنند و تا مو‌ریزان خود را بر‌ روی جزایر قسمت‌های میانی دریای مازندران سپری کنند. فک‌ها می‌توانند از سبیل‌های خود که در دو طرف لب بالایی قرار دارند برای یافتن، تعقیب و سنجش فاصله از طعمه در درون آب حتی بعد از گذشتن حدود35 ثانیه از عبور ماهیان استفاده کنند. در نهایت مقارن با فصل تابستان نقطه پایانی سفر فک‌ها به سواحل جنوبی ختم می‌شود و جمعیت مهاجر به گروهی که این فصل را در سواحل میانی و جنوبی گذرانده بودند ملحق می شوند.

به طور کلی غذای فک را ماهیان کوچک و سخت پوستان دریایی تشکیل می‌دهند.به عنوان مثال فک‌ها در تابستان، در آب‌های جنوبی که عمیق‌ترین بخش‌ دریای مازندران است به سر می برند، تا به اندازه کافی از ماهیان چرب موجود در سواحل اندوخته غذایی در بافت خود جمع می کنند تا توانایی تحمل گرسنگی، سرما، جفت‌گیری و زایمان در آب‌های سرد شمالی دریای‌مازندران در فصل زمستان را داشته باشند. اصلی‌ترین غذای فک‌ها، ماهی است. از جمله این ماهیان، ماهی کلیکا است که ذخایر عظیمی از آن در نواحی جنوبی دریای مازندران یافت می‌شود.

 

دریای مازندران تنها زیست‌گاه با ارزش این فک‌ها محسوب می‌شود.در سواحل جنوبی دریای مازندران فک‌ها اغلب در پی شکار ماهی ها در اطراف تورها و ناوچه های صیادی دیده می شوند و در این محدوده مشغول تغذیه هستند. جمعیت این فک‌ها به دلیل تهدیدهای انسانی و طبیعی در حال کاهش می باشند که‌ می‌توان به شکار و تجاوز به حریم، به دام افتادن در تور صیادی در دسته انسانی و سموم شیمیایی، آتش‌سوزی و بیماری ‌را در دسته‌ی طبیعی قرار داد که عبارت دیگر می توان گفت فک دریای خزر (Phoca Caspia) به عنوان تنها پستاندار دریای خزر شدیداً مورد صید‌ و بهره برداری قرار می گرفت اما میزان صید آن از 160 هزار عدد در سال 1309/1930 به کمتر از 100 عدد در سال های اخیر رسیده است. آلودگی ها به ویژه سم د.د.ت و همچنین نوعی بیماری ویروسی (احتمالی) و صید بی رویه عوامل اصلی این کاهش بشمار ی روند.

در راستای حفاظت از فک‌های خزری اقداماتی توسط پنج کشور حاشیه ی دریای‌مازندران صورت گرفته که یکی از پروژه ها از سال 1385 تحت عنوان "پروژه حفاظت از فک‌خزر" با حمایت موسسه داروین و دانشگاه لیدز انگلستان، با هدف کلی شناسایی وضعیت گونه و کاهش عوامل تهدید می باشد که در این بین مرحوم دکتر هرمز اسدی به عنوان نماینده ایران در این پروژه تلاش های ارزشمندی برای حفاظت از فک خزری انجام دادند [روحشان شاد، یادشان گرامی و راهشان پر رهرو باد...].

کلام آخر: فک خزری یکی از کلیدترین و ارزشمند ترین گونه های دریای مازندران می باشد که دارای محدودیت‌هایی نیز هست بیایید از زیستگاه آن‌ها در برابر خطرات احتمالی حفاظت کنیم و مانع از انقراض این جانوران با ارزش شویم....


منابع: [برای دسترسی به منابع بر روی آن‌ها کلیک کنید]

KROLL, S. (2010-2011‌, Istanbul). Urartian Cities in Iran. URARTU TRANSFORMATION IN THE EAST. Istanbul, turkey : Anatolian Civilizations Series & Tüpraş - Yapı Kredi Culture, Arts and Publishing.

پورکاظمی , م. (زمسنتان و بهار 1387 ). منابع زنده دریای خزر و کنوانسیون محیط زیست . دو فصلنامه مطالعات اوراسیای مرکزی, 1-20.

دانه کار , ا. (بدون تاریخ). محیط زیست دریای: بیم ها و امیدها در اغاز هزاره سوم . مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز , 111-135.

دیلمقانی , ی., نینواز , ا., صداقتی خیاط , آ., خالقی حمیدی , ا., & عشایری , د. (1389, بهمن). بروشور فک خزری. تهران, ایران: طرح سرزمین .

همچنین برای اطلاعات بیشتر می توانید به :

اسدی،هرمز.1380 . فک دریای خزر. فصلنامه موج سبز، سال دوم، شمارۀ 5 (پاییز):14-17 مراجعه کنید.

 

گردآوری:ر. ادیبی [با ما در ویکی پدیا همراه باشید ]

 من یک ایرانی هستم ......

.....I am an Iranian